ادبیات مرثیه و آفرینش رثایی تاج الشّعرا اردبیلی - بخش دوم

این مقاله را دکتر حسین محمدزاده صدیق به مناسبت کنگره تاج الشعرای اردبیلی نوشته‌اند. این کنگره در سال ۱۳۸۷در اردبیل برپا شد.

- 2 -

پس از حديقة السّعدا، كتاب «سحاب الدّموع» اثر حكيم ملامحمد نخجواني قابل ذكر است كه در سه جلد تدوين شده است. پس از آن از «كنز المصائب» اثر قمري، مظلوم‌ترين نوحه‌گر مصائب كربلا بايد ياد كنم. محمد تقي قمري، «كنزالمصائب» را با اخذ قوت و الهام از آفرينش ابدي حكيم سيد ابوالقاسم نباتي، عارف نام‌آور آذربايجان، با تحميديه‌ي «عشق» آغاز مي‌كند. اين تحميديه چنين شروع مي‌شود:

حمد بسم‌الله دير سردفتر فرقان عشق،

مشقِ عاشيقدير بطونِ آيه‌ي قرآن عشق.

صُنع صانعدن بيناي عالم ابداعده،

كلك قُدرت ابتدا تحرير ائديب عنوان عشق.

هئچ بينا، عشقين بيناسي تك دگيل محكم حصار،

ماشاءالله، آفرين، مرصوصدور بنيانِ عشق.

دور خلقت مجمعينده، روز ميثاق الست،

انبياء و اولياءدان آلديلار پيمان عشق.

اين تحميديه در 20 بيت و مقطع آن چنين است:

قاسم الارزاق، تقسيمينده قسمت ائيله‌دي،

قُمري شيرين زبانه نغمه‌ي الحان عشق.

ادامه نوشته

ادبیات مرثیه و آفرینش رثایی تاج الشّعرا - بخش اول

این مقاله را دکتر حسین محمدزاده صدیق به مناسبت کنگره تاج الشعرای اردبیلی نوشته‌اند. این کنگره در سال ۱۳۸۷در اردبیل برپا شد.

- 1 -

گرچه آئين نوحه‌سرايي شيعي در تركي از قرن دوم و سوم هجري آغاز شده است، اما ظاهراً نخستين مجموعه‌ي شعري مدوّن در موضوع مراثي اهل بيت عصمت و طهارت - عليهم السلام- «شهدانامه‌»ي نشاطي اردبيلي است كه در روزگار شاه تهماسب صفوي در تبريز سروده شده است. اين كتاب را «حديقة السّعدا» اثر حكيم ملامحمد فضولي دنبال كرده است. اين اثر در تاريخ ادبيات تعزيه‌اي ما، جايگاهي بسيار والا و شايسته دارد كه به ‌لحاظ تركي‌ستيزي دربار پهلوي در ايران كه در راستاي اسلام‌ستيزي پيش مي‌رفت، مانند ديگر آثار ارزنده‌ي اسلامي- تركي ايران به بوته‌ي فراموشي سپرده شد. متاسفانه دولت جمهوري اسلامي هم در سال‌هاي گذشته توجهي به نشر متون مذهبي تركي و آذري نداشته است و نظارت و حمايت خود را از اين مهم، در سال‌هاي اخير دريغ داشت. حتي هفته‌نامه‌ها و نشرياتي نظير «سهند»، «اسلامي بيرليك»، «يول» و جز آن كه چند سال پيش انتشار مي‌يافت و در تبليغ معارف اسلام در منطقه نقشي مهم داشت، يكي پس از ديگري تعطيل شد.

ادامه نوشته

خوانش دکتر حسین محمدزاده صدیق از کتیبه‌های باستانی اورخون 7

منبع: یادمانهای ترکی باستان (سه سنگیاد باستانی)، تالیف و ترجمه دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، نشر اختر.

متن سنگیاد بیلگه قاغان

برگردان فارسی سنگیاد بیلگه قاغان

سوي شمال

(1‌. ) [ من ] بيلگه قاغان، خاقان ترك، بسان آسمان خداي، هم اينك [ بر تخت ] نشستم‌. سخنم را تا پايان فراگوش دار‌. باز پسينيان من‌: برادر كهترم، خويشانم، فرزندم، تمامي ايلم، مردمم سروران راست گزين شاه آپيت[1] و فرمانروايان و طرخان‌هاي[2] چپ‌نشين سي تاتار . . . (2‌. ) سروران نه گانه‌ی‌ اوغوزان، مردم [ اوغوز ]، اين سخنم را نيك بنيوش، سخت فرا گوش دار‌.

ادامه نوشته

مصاحبه با دکتر حسین محمدزاده صدیق در مورد اشعارترکی مولوی و ترکی خراسانی

منبع: اسماعیل سالاریان

http://salariyan.blogfa.com

توضیح : باتشکر ازسید احسان شکرخدایی مدیر مسئول سایت دوستداران استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق که چندی پیش مصاحبه ای که بیشتر مربوط به اشعارترکی مولوی و ترکی خراسانی است با استاد انجام داده و برای ما ارسال کرده اند و برای اولین باراست که دراین وبلاگ منتشر شود. ضمن تشکر و آرزوی سلامت برای این بزرگوان و ارج نهادن به زحمات ارشمند و طاقت فرسای استاد ارجمند از شما سروران دعوت می کنیم این مصاحبه را که به مناسبت چاپ جدید «اشعار ترکی مولوی» است مطالعه فرمایید.

اشعار ترکی مولوی به لهجه‌ی ترکی خوراسانی سروده شده است

مصاحبه کننده: سید احسان شکرخدایی

www.duzgun.ir

به مناسبت چاپ جدید «اشعار ترکی مولوی» مصاحبه‌ای با استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق انجام داده‌ایم که در زیر می‌خوانید:

سوال:

استاد، در چه سالی اشعار ترکی مولوی را شرح، تصحیح و منتشر کردید؟

پاسخ:

این کتاب، اول بار در سال 1369 توسط انتشارات ققنوس در تهران چاپ شد و پس از تغییرات و اصلاحات لازم در سال 1389 توسط انتشارات ندای شمس در تبریز به چاپ رسید و همان چاپ است که اخیرا تکرار شده است.

ادامه نوشته

خوانش دکتر حسین محمدزاده صدیق از کتیبه‌های باستانی اورخون 6

منبع: یادمانهای ترکی باستان (سه سنگیاد باستانی)، ترجمه و تالیف دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، نشر اختر.

متن اصلی سنگیاد بیلگه قاغان

برگردان سنگیاد بیلگه قاغان

سوي نيمروزان خاوران

... از رود «گؤي اؤنگ» گذشتم و قشون فراز بردم، هفت شبانروز بي آبي كشيدم به «چوراق» رسيدم، «يولوقچا» . . . تا «بئش كچن» . . .

سوي نيمروزان

(1‌. ) . . . نخستين روز هفده هزار سوار نظام تبغاچ را برانداختم، پياده نظام او را به دومين روز درنورديدم . . . باز قشون كشيدم‌.

(2‌. ) در سي و هشت سالگي، به زمستان گاه، بر «ختاي» لشكر آوردم‌.

 

ادامه نوشته

خوانش دکتر حسین محمدزاده صدیق از کتیبه‌های باستانی اورخون 5

منبع: یادمانهای ترکی باستان، تالیف و ترجمه دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، نشر اختر.

متن اصلی سنگیاد بیلگه قاغان

سوي خاوران

(1‌. ) [ من ] بيلگه قاغان، خاقان ترك را، آسمانْ خدا آن يگانه خدا بيافريد، سخنم [ اين است ]‌: پدرم خاقان هوشمند ترك چون بر تخت نشست جوانمردان، سروران نه‌گانه‌ی‌ اوغوزان، و مردم ترك ‌. . . [ به فرمان ] خداوند تركان، (2‌. ) به خاطر مردم و سرزمين مقدس تركان     [ بر تخت ] خاقاني نشستم‌. مردم ترك و سروران تركان خشنود شدند، بر بلندا بنگريستند‌. خود بر تخت نشستم و بر مردم چهار سوي خود، رسم و آئين ارجدار برنهادم . . .  

ادامه نوشته

خوانش دکتر حسین محمدزاده صدیق از کتیبه‌های باستانی اورخون 4

منبع: یادمانهای ترکی باستان، تالیف و ترجمه دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، نشر اختر. 

متن سنگیاد گول تیگین

برگردان سنگیاد گول تیگین

سوي نيمروزان خاوران

[ من ] يوللوق تيگين فرزند برادر كهتر «گول تيگين» اين همه را نوشتم‌. بيست روز نشستم، بر اين سنگ تخته و بر اين ديوار حك كردم‌. فرزندان وفادارتان بر شما درود مي‌فرستند، به پرواز درآمديد و بر آسمان‌ها بر شديد، در آنجا بيارميد ‌. . .

ادامه نوشته

خوانش دکتر حسین محمدزاده صدیق از کتیبه‌های باستانی اورخون 3

منبع: یادمانهای ترکی باستان تالیف و ترجمه دکتر حسین محمدزاده صدیق.

متن سنگیاد گول تیگین

برگردان سنگیاد گول تیگین

سوي شمال

(1‌. ) با‌ . . . و با «كوشوتوتوق» بجنگيد، سربازانش را بكشت، مال و دولت او را تمامي فرا آورد‌. به هنگامي كه گول تيگين بيست و هفت ساله بود، مردم قارلوق به لحاظ آن كه در اسارت بودند، ما را دشمني كردند‌. بر روي «تاماق» مقدس جنگيديم‌.

(2‌. ) در آن هنگام «گول تيگين» سي سال داشت‌. اسب سپيد «آلپ شالچي» را برنشست و به هجوم دست زد‌. دو رزمنده را يكي پس از ديگري با نيزه برانداخت‌. قارلوق بر ما تسليم شد‌. سپس «آذان» ياغي شدند، «گول تيگين» سي و يك سال بود كه اسب سپيد «آغي شالچي» را (3‌. ) بر نشست و هجوم

ادامه نوشته

خوانش دکتر حسین محمدزاده صدیق از کتیبه‌های باستانی اورخون 2

متن سنگياد گول تيگين

(1.) چون بر فراز، آسمان آبي و بر فرود، زمين خاكستري بر ايستاد، بر ميان آن دو، فرزند آدمي پديد آمد‌. برفراز فرزند آدمي، نيايم «بومين خاقان» و «ايستمي خاقان» [ بر تخت ] نشستند‌. به خاقاني خود، براي مردم ترك حكومت و قانون ارزاني داشتند‌. (2‌. ) چهارسوي، همگي [ با ما ] دشمني كردند‌. قشون كشيدند و هر چهار سوي را به فرمان خويش درآوردند و همگي را به صلح واداشتند‌. سركشان را سرخم كردند و برپا ايستندگان را به زانو درآوردند‌. در خاوران تا گستره «قادرقان» و در اباخترانان تا «دميرقاپي» فرمان راندند‌. در اين ميان (3‌.) مردم گؤي تورك [ در اين گستره ] فراز ايستادند‌. [ خاقان آنان ] دانشي مرد بود، جوان مرد بود. سروران و مردمان آنان نيز راست [ سخن ] مي‌بودند هم از اين روي، يكپارچگي مردمي را نگه داشت و رسم قانون برنهاد‌. سپس خود، (4‌. ) چشم بر جهان بست‌. بر او، بسيار بگريستند‌. از خاوران از گسترده‌ی‌ «بؤكلوچولو»، از «تبغاچ»، از «تبت»، از «آوار»، از «روم»، از «قرغيز»، از «اوچ كوريگان»، از «اوتوزتاتار»، از «ختاي»، از «تاتابي» اين همه آمدند، بر او گريستند، به خاك سپردند‌. آنان چنين خاقانان پرآوازه بودند‌ . . .

ادامه نوشته

آشنايي با سه سنگياد باستاني اورخون به قلم دکتر حسین محمدزاده صدیق

سنگياد‌ها در دشت اورخون از دوران دولت «گؤي تورك» بر جاي مانده است‌. دولت گؤي تورك را تركان هون در سده‌ی‌ ششم ميلادي تشكيل دادند و در فاصله‌ي قرن ششم تا هشتم، در آسيا به عنوان امپراطوري بزرگ تُرك حكومت كردند‌. در نيمه‌ی‌ نخست قرن ششم، «آوارها» بدنه‌ی‌ اصلي تشكيلات اداري و حكومتي حكومت تركان را تشكيل مي‌دادند‌. در تاريخ 552 م‌. «بومين قاغان»، خاندان «گؤي تورك» را جاي‌گزين خاندان «آوارها» ساخت‌. در آن روزگار، مركز حكومت اين دولت، در بخش شرقي استقرار داشت و بخش غربي توسط خاقان‌نشيني تابع بخش شرقي اداره مي‌شده است‌. «ايستمي قاغان» كه خود برادر «بومين قاغان» بود، تا سال 576 م‌. بر بخش غربي حكومت مي‌راند‌.

بومين قاغان، در نخستين سال تشكيل حكومت گؤي تورك چشم از جهان فروبست و به ترتيب سه فرزندش حكومت كردند. نخستين فرزندش در سال 553 م‌. ، ديگري از 554 الي 572 و سومي از 572 تا 581 به فرمانروائي رسيدند‌. در عصر «موغان» دومين فرزند بومين قاغان، دولت گؤي تورك‌ها در شرق با «منچوري» هم مرز بود و در غرب تا قلب فلات ايران فرمانروائي داشت‌.

اين دولت، در اواخر سده‌ی‌ ششم، به لحاظ كشمكش داخلي سران حكومت و فرماندهان، معروض حيل و دسايس حكومت چيني‌ها گرديدند‌. و در سال 630 م‌. دولت چين موفق شد بخش عظيمي از شرق سرزمين‌هاي امپراطوري گؤي توركان را به تسلط درآورد و به تدريج به بخش‌هاي غربي نيز تجاوز كند‌.

در سال 680 م‌. «قوتلوق قاغان» كه بيشتر با نام دوم يعني «ائلداريز قاغان» معروف است، توانست مردم و سرزمين خود را از اسارت دولت چين برهاند و تا سال 691 حكومت كند‌.

پس از او، برادش «قاپغان قاغان» در سال 691 م‌. به حكومت رسيد و شوكت و عظمت دولت گذشته را بازگردانيد‌.

ادامه نوشته

خوانش دکتر حسین محمدزاده صدیق از کتیبه‌های باستانی اورخون

متن زیر، بخشی از کتاب یادمان‌های ترکی باستان، تالیف و ترجمه استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق  است که مجددا با نام سه سنگیاد باستانی در تبریز چاپ شد. سعی می‌کنم این کتاب را به تدریج در وبلاگم قرار دهم. برای مشاهده تمامی قسمت‌ها می‌بایست از بخش موضوعات وبلاگ، فصل یادمان‌های ترکی باستان را انتخاب کنید.

داور اردبیلی

قسمت اول

مختصري از دستور زبان سه سنگياد باستاني

زبان سه سنگياد كه در اين كتاب معرفي مي‌شود شيوه‌ی‌ كهن دوره‌ی‌ آلتايي ـ آذي از زبان تركي آذري معاصر است كه به شيوه‌ی‌ «گؤي تورك» معروف شده است‌.

دستور زبان گؤي تورك، جزئي از دستور زبان عمومي تركي به حساب مي‌آيد‌. پيرامون تدوين اصول و قواعد اين شيوه‌ی‌ كهن تركي، تاكنون در جهان اثر مستقل علمي چاپ نشده است‌. آنچه مي‌توان به آن مراجعه كرد، يادداشت‌هاي مرحوم پرفسور دكتر ارگين است و نيز كتاب «اسكي تۆرك يازېتلارې» اثر حسين ناميق اوركون (استانبول 1941 ـ 1936) در چهار جلد، كه پژوهش‌هاي آغازين و اصلي بود. از ميان تحقيقات اخير كتاب «دستور زبان تركي رونيك» اثر آ‌. كونونوف (لنينگراد، 1980)، رساله‌ی‌ دكتراي آقاي رجبوف زير عنوان«صرف زبان گؤي تورك» (باكو 1976) و كتاب علي عيسي شوكورلو با نام «قديم تۆرك يازېلې آبيده‌لري‌نين ديلي» (باكو 1993) و سه جلد كتاب «اۏرخون يازېتلارې»، «تۆرك ديللري» و «اۏرخون تۆركجه‌سی گرامري» از طلعت تكين (استانبول 2003) را مي‌توان نام برد‌. تركي آذري امروزي و همه شيوه‌هاي زبان تركي كه در ايران رايج است، ادامه‌ی‌ منطقي شيوه‌ی‌ تركي باستاني نامبردار به گؤي تورك است و نشانه‌هاي كهن آن در شيوه‌ی‌ گويش‌هاي تركي ايراني به چشم مي‌خورد تا ديگر شيوه‌ها. نویسنده، چند سال‌ است دستور زبان «گؤي تورك» را بر اساس سه سنگياد باستاني در برخي از دانشگاه‌هاي كشورمان تدريس مي‌كنم. اميدوارم دانشجوياني كه با متون كتيبه‌هاي فوق آشنا مي‌شوند، با اخذ قوت و الهام از دقايق و ظرايف خفته در شيوه‌ی‌ تكلم خود و با تكيه بر داده‌هاي دانشگاهي، بتوانند دستور زبان نسبتاً مدون و كامل تركي باستان را ياد بگيرند‌. آنچه در اينجا مي‌آيد، نگاهي بسيار مختصر و گذرا به پژوهش‌هاي گؤي تورك پژوهان مذكور در فوق است كه اميدوارم گامي هر چند ناچيز در اين راه به شمار آيد و علاقه‌مندان بتوانند از آن به عنوان خودآموز نيز استفاده كنند‌.

ادامه نوشته

شعرمعاصر آذربایجان - مروارید دلبازی - 2 - ترجمه حسین محمدزاده صدیق دوزگون

چمنزار دريا

به بامدادان

خزر آبى،

پهنه‌ى شكوفه‌زار را می‌ماند،

و تصوير خود را

بر آب آرام می‌افشاند.

شكوفه‌هايى طلایی رنگ

بر چمنزار دريا می‌لغزند،

ادامه نوشته

شعرمعاصر آذربایجان - مروارید دلبازی - 1- ترجمه حسین محمدزاده صدیق دوزگون

بچه‌ى اسير

اكنون آفتاب بالا آمده.

گل‌ها شكوفا شده‌اند.

و بهار بر زمين زاده است.

ولى تو، طفلك! برّه‌ى كوچك!

منزلت چه تنگ است،

تاريك و سرد است!

ادامه نوشته

صفوة الصفا - شیخ صفی الدین اردبیلی- اوچونجو بؤلوم

منبع: شناختنامه شیخ صفی الدین اردبیلی بر اساس پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق

http://sheykhsafi.iran.sc

فايده- [10/1]

سؤال ائتديلر شيخ حضرتينه بو آيتدن كي:

«فَاسْأَلُواْ أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ»[1]

يعني:«اهل ذكر كيمدير» دئديلر.

شيخ - قدّس سرّه - بويوردو كي:«اهل ذكر، اهل لا اله الا الله دير. اما، مجرد دئمكله دگيلدير. بلكه لا اله الا الله بيلمك گرك نه دئمك اولور؟ يعني بو صيفتله موضوفدور. يعني معناسين بيلور اول كيمسه‌لر، الله تعالي‌نين اسرار خزينه‌سينه الي يئتميش اولور. چون كي آنلار اهل اولدولار، آنلاردان سؤال ائده‌لر اگر بيلمزلر ايسه حق تعالي دان اؤگره‌نه‌لر و بونلارا جواب وئره‌لر.»

بئيت:

مخزن گنج رموز قدس چون دست آورد،

ترجمان دفترِ اسرارِ هر معني شود.

فايده- [11/1]

سؤال ائتديلر شيخ حضرتينه بو آيتدن كي:

«يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ»[2]

يعني:خلايق، حشر گونونده بير- بيريسيندن قاچارلار. نه ايچون قاچارلار؟ دئديلر. شيخ - قدّس سرّه - جواب بويوردو كي: ايلدري كي امتده يوزو آردينا دؤنمك وارايدي. بير گناه سبيله، امت محمد - عليه السّلام- دان حق تعالي آني گؤتوردو. اما مسخ باطيني واردير كي هر كيمسه باطينينده ييرتيجي جانوار صورتينده متّصف اولسا، كبر و غضب كيمي داخي اول صيفتي دونيادا قطع ائدوب گئدرمسه، كندوندن قيامت گونونده و عرصه‌گاه «يومَ تُبلي السَّرائر»[3] ده اول صورتله قوپا. شؤيله كي كيمسه اينجيدن موذيلر و ظاليملر كلب صورتينده قوپالار و خلايقه مكر و حيله ائدنلر، و كئيله رعايت ائتمه‌ينلر، آيي و ميمون صورتينده قوپالار، مال جمع ائدنلر سيچان صورتينده قوپالار، و انباردارلار، قارينجا صورتينده و متكبرلر اوشاجيق قارينجا[4] صورتينده قوپالار، و ريا ائدن صوفيلر جوتوك[5] صورتينده قوپالار. العياذ بالله من جميع ذلك. و بونون اوزرينه هر كيمسه طبقه گنه‌كارلاردان كي ييرتيجي جانوارين هانسيله متصف اولديسا، دونيادا هر بيري دار آخرتده، اول جانوار صورتيله قوپار.

ادامه نوشته

صفوة الصفا - شیخ صفی الدین اردبیلی- ایکینجی بؤلوم

منبع:

شناختنامه شیخ صفی الدین اردبیلی بر اساس پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق

 

فايده- [4/1]

سؤال ائتديلر شيخ حضرتينه اوشبو آيتدن كي:

«يا اَيَّتها النَّفس المُطمَئنةُ اِرجِعي الي ربّكِ راضيةً مرضيةً فَادخُلي في عِبادي و ادْخُلي جَنَّتي».[1]

شول جنت كي حق تعالي، يا مضاف اولموشدور، نه جنت دير. دئديلر.

شيخ - قدس سرّه- جواب بويوردو كي نفس مطمئنه‌نين ايكي صفاتي واردير، بيريسينه «صيفت راضيه» دئيرلر و بيريسينه «صيفت مرضيه» دئيرلر. و جنت داخي ايكي نوعدور: خاصدير و عامدير. جنت عام، اولدور كي آندا يئمك - ايچمك و شهوت وار اولا. اول، عام قوللار ايچوندور كي آنا مستحق اولدولار. اما جنت خاص، اولدور كي حق تعالي‌نين ذاتينا منسوبدور و «اُدخلي جنّتي» دئدوگي اولدور. اول، خاص قوللار ايچوندور. اول، لقادير، وصالدير، مشاهده‌دير. آنده‌ يئمك- ايچمك اولماز.

بئيت:

نِهاية آمالي لِقاؤُكَ جنَّة،

هنئاً لاَربابِ النَّعيم نعيمُها.

ادامه نوشته