خوانش دکتر حسین محمدزاده صدیق از کتیبههای باستانی اورخون 3
متن سنگیاد گول تیگین
برگردان سنگیاد گول تیگین
سوي شمال
(1. ) با . . . و با «كوشوتوتوق» بجنگيد، سربازانش را بكشت، مال و دولت او را تمامي فرا آورد. به هنگامي كه گول تيگين بيست و هفت ساله بود، مردم قارلوق به لحاظ آن كه در اسارت بودند، ما را دشمني كردند. بر روي «تاماق» مقدس جنگيديم.
(2. ) در آن هنگام «گول تيگين» سي سال داشت. اسب سپيد «آلپ شالچي» را برنشست و به هجوم دست زد. دو رزمنده را يكي پس از ديگري با نيزه برانداخت. قارلوق بر ما تسليم شد. سپس «آذان» ياغي شدند، «گول تيگين» سي و يك سال بود كه اسب سپيد «آغي شالچي» را (3. ) بر نشست و هجوم آورد و آنان را بر سر جاي خود نشاند. خان عموي من ناتوان بود. از اين رو شورشها برخاست و ما با «ايزگيل» جنگيديم «گول تيگين» اسب سپيد «آلپ شالچي» خود را بر نشست و (4. ) هجوم آورد. اسب را كشتند، اما «ايزگيل» نيز نابود شد. آسمان و زمين به هم پيوست، با دشمنان خود در يك سال، پنج بار درافتاديم و نخستين جنگ ما در شهر «توغو» اتفاق افتاد.
(5. ) «گول تيگين» بر اسب سپيد «آزمان» برنشست، هجوم آورد، شش رزمنده را نيزه بر زد و بر ساحل رود، هفتمين رزمنده را به شمشير آخته از پاي درآورد. دومين بار در «كوشلاغاق» نبرد كرديم. «گول تيگين» اسب سپيد «آذ» خود را سوار شد و يك رزمنده را با نيزه برانداخت.
(6.) نه رزمنده را در محاصره آورد و «اديز» را بنيان برافكند.
سومين بار در «بول . . .» با اوغوزان درآويختيم. گول تيگين اسب سپيد آزمان را سوار شد و هجوم آورد و با نيزه درآويخت سپاهيان او را بپراكنديم و سرزمينش را بگشوديم. چهارمين بار بر فراز «چوش» نبرد كرديم. مردم ترك (7. ) پا پس نهادند و آشفته و دَرهم شدند. [ اما ] سپاهيان دشمن را در هم كوفتيم و ما و «گول تيگين» در مراسم دفن «توناتيگين» ده سوار دشمن را نقش بر زمين كرديم. پنجمين بار با اوغوزان در «ازكندي قاداز» درآويختيم. «گول تيگين» (8. ) اسب «آذ» را برنشست و حمله كرد. دو تن را با نيزه برانداخت به شهر وارد نشد. همگي را در آنجا كشتيم. در «ماغي قورغان» قشلاق كرديم، در باران، از مرز گذشتيم. «گول تيگين» را به سرپرستي امور سراي [ خود ] برگزيديم. دشمن به سراي حمله آورد. «گول تيگين» اسب سپيد يتيم خود را سوار شد و نُه سپاهي را با نيزه برانداخت و تسليم نشد. مادر خاتونم، مادران ايلم، برادران بزرگم، عروسانم، خانم سرورانم، شمايان را كنيز ميخواستند، و بر رهگذري پر از نعش و جنازه گذارتان خواستندي داد. (10. ) اگر «گول تيگين» (9.) نميبود، همگي نابود شده بوديد، برادر كهترم «گول تيگين» از دنيا كوچ كرد، خود غمين و اندوهگين شدم. ديدگان بينايم [ از گريه ] نابيناسان شد. اين گونه ميدانم كه سرنوشت [ آدمي ] در دست خداوند است. انسانها همگي خواهند مرد.
(11. ) من چنين انديشيدم. اشك از ديدگانم سرازير شد، از ژرفاي دلم بگريستم، غمين و اندهگين شدم [ كه ] دو شاهم، خويشانم، سپاهيانم، سرورانم، و مردمم از گريه به هم خواهند پيچيد.
(12. ) «اودار سنون» كه سرور مردم «قيدان» و «تاتابي» بود، در رسيد، از ميان مردم «تبغاچ»، «ايسييليگن» آمد، ده هزار برده و سيم و زر بي شمار آورد، «بؤلون» از پادشاهي تبت آمد، از سغديان، برچيكان (= فارسها) و اهل بخارا سردار «نانق» و سردار «اۏغول ترخان» آمدند. (13. ) از ايل «اون اوخ توركش» كه فرزندم خاقان آنان [ بود ] «مكراچ» صاحب مهر آمد، خاقان «اوغوز بيلگه»، صدر اعظم خود را فرستاد. «تاردوش ايناچي چور» از سوي مردم قرغيز آمد، و نيز «چان سنون» سنگتراش، معمار و رسام تبغاچي دررسيد.
سوي خاوران شمال
«گول تيگين»، در روز هفدهم از سال «قويون» درگذشت [1]. در روز بيست و هفت از ماه نهم دفن كرديم. آرامگاه، پيكر و سنگ نبشتهی او را در روز بيست و هفت از ماه هفتم از سال ميمون به فرجام رسانيديم. «گول تيگين» به هنگام مرگ چهل و هفت سال داشت ... اين همه حكاك و رسام را «تويغون» و «ائل تبر» آوردند.
سوي شمال
(1) ………. birle Qoşu tutuq birle süŋüşmiş. Erin qop ölürmiş. Ebin barımın ]qalı[ sız qop kelürti.
Kül Tigin yiti otuz yaşıŋa Qarluq budun erür barur erkli yağı boldı. Tamağ ıduq Başda süŋüşdümüz. (2) ]Kül[ Tigin ol süŋüşde otuz yaşayur erti. Alp Şalçı ]aq[ın binip oplayu tegdi. İki erig udu aşuru sançdı Qarluquğ ölürtümüz, altımız.
Az budun yağı boldı. Qara Költe süŋüşdümüz. Kül Tigin bir qırk yaşayur erti. Alp Şalçı aqın (3) binip oplayu tegdi. Az ilteberig tutdı. Az budun anda yoq boldı.
Eçim qağan ili qamşağ boltuqında budun ilig ikegü boltuqında İzgil budun birle süŋüşdümüz. Kül Tigin Alp Şalçı aqın binip (4) o]playu tegd[i. Ol at anda tüş]di[. İzgil ]budun[ ölti.
Toquz Oğuz budun kentü budunum erti. Teŋri yir bulğaqın üçün yağı boldı. Bir yılqa biş yolı süŋüşdümüz.
Aŋ ilk Toğu Balıqda süŋüşdümüz. (5) Kül Tigin Azman aqığ binip oplayu tegdi. Altı erig sançdı. Sü]t[ egişinde yitinç erig qılıçladı.
İkinti Kuşalğuqda Ediz birle süŋüşdümüz. Kül Tigin Az yağızın binip oplayu tegip bir erig sançdı. (6) Toquz erig egire toqıdı. Ediz budun anda ölti.
Üçünç Bo]lçu[da Oğuz birle süŋüşdümüz. Kül Tigin Azman aqığ binip tegdi, sançdı Süsin sançdımız, ilin altımız.
Törtünç Çuş başında süŋüşdümüz. Türk (7) budun adaq qamşatdı. Yablaq bo]ldaç[ı erti. Oza ]k[elmiş süsin Kül Tigin ağıtıp Toŋra bir oğuş alpağu on erig Toŋa Tigin yoğında egirip ölürtümüz.
Bişinç Ezginti Qadızda Oğuz birle süŋüşdümüz. Kül Tigin (8) Az yağızın binip tegdi. İki erig sançdı, b]alıqq[a b]as[ıqdı. Ol sü anda ö]lti[.
Amğa qorğan qışlap yazıŋa Oğuzğaru sü taşıqdımız. Kül Tigin ebig başlayu qıt]t[ımız. Oğuz yağı orduğ basdı. Kül Tigin (9) ögsüz aqın binip toquz eren sançdı. orduğ birmedi. Ögüm qalun ulayu öglerim ekelerim keliŋünüm qunçuylarım bunça yime tirigi küŋ boldaçı erti, ölügi yurtda yolta yatu qaldaçı ertıgiz. (10) Kül Tigin yoq erser, qop ölteçi ertigiz.
İnim Kül Tigin kergek boldı. Özüm saqındım.[1] Körür közüm körmez teg, bigir biligim bilmez teg boldı. Özüm saqındım. Öd teŋri yaşar. Kişi oğlı qop ölgeli törümiş. (11) Ança saqındım. Közde yaş kelser tıda köŋülte sığıt kelser yanduru saqındım. Qalığdı saqındım. İki şad ulayu ini yigünüm oğlanım beglerim budunum közi qaşı yablaq boldaçı tip saqındım.
Yoğçı sığıtçı Qıtany Tatabı budun başlayu (12) Udar seŋün kelti Tabğaç qağanda İsiyi Likeŋ kelti. Bir tümen ağı altun kümüş kergeksiz kelürtı. Tüpüt qağanda bölün kelti. Qurıya kün batsıqdaqı Soğd Berçik er Buqaraq uluş budunda Enik seŋün Oğul Tarqan kelti. (13) On Oq oğlum Türgiş qağanda maqaraç tamğaçı Oğuz Bilge tamğaçı kelti. qırqız qağanda Tarduş Inançu Çor kelti. Barq itgüçi bediz yaratığma bitig taş itgüçi Tabğaç qağan çıqanı Çaŋ seŋün kelti.
سوي خاوران شمال
Kül Tigin qoyn yılqa yiti yigirike uçdı. Toquzunç ay yiti otuzka yoğ ertürtümüz. Barqın bedizin bitig taş]ın[ biçin yılka yitinç ay yiti otuzqa qop alqd]ımı[z. Kül Tigin ö]zi?[ qırk artuq]ıy[iti yaşıŋ]a[ bultı bust]adı[ ………. bunça bedizçig Tuyğut ilteber kelü]r[ti.
[1] قرائت ديگر: sıqındım
[1] تقويمهاي باستاني تركي قرنها در ميان ملل دنيا رايج بوده است و در زيجها و كتب نجومي اسلامي تقويمهاي پيچيدهی تركي مبدأ همهی تقويمها شمرده مي شود كه به « تقويمهاي تورفاني » معروف است.
به نام خدا