مرثیهسرای اردبیل، تاج الشعرا اردبیلی (میرزا عباسقلی یحیوی)
دکتر حسین محمدزاده صدیق
گفته میشود تاج الشّعرا اردبیلی از دورانسازان شعر مرثیه در زبان تركی آذربایجان و خالق سبك نوین در این رشته است. یحیوی، خود آگاه بر این بود كه سبك جدیدی در شعر مرثیه ایجاد میكند. در چند جا اشاره به این دارد كه شیوهی نو و طرز جدید ابداع كرده است:
آغلار گؤز ایلن یازدی، چون یحیوی اشعاری،
بیر سبك جدید آچدی، خلق ائتدیگی آثاری.
به نظر میرسد این شیوهی نو از دو زاویه قابل بررسی و واكاوی است. نخست گزینش بحور و اوزان شعر عروضی و دیگر تصویرسازی و بهرهجویی از صور خیال، نمادهای ذهنی و همهی آنچه كه به آن ایماژ میگوییم.
من برای اثبات آن چه كه ادعا میكنم، از چندین جلد آثار مرثیهای تاج الشّعرا، تنها یك جلد آن با عنوان اسرار عاشورا را برمیگزینم و 260 صفحه از آن را تورّق میكنم:
در این جلد، شاعر 9 بار از بحر هزج سود برده است. نخست در صفحهی 25 با مطلع:
تمدّن عصریدیر، فصل ترقی، علم دورانی،
ائدر سیر علم و صنعت پرده پرده اوج اعلانی.
كه در وزن هزج مثمن محذوف سروده شده است.
دوم، در صفحهی 70 با مطلع:
ذرّ عالمی باغلانمیش، پیمانه سلام اولسون،
یئتمیش ایكی دوغرانمیش، قربانه سلام اولسون.
كه در وزن هزج مثمّن اخرب سروده شده است.
و یا در صفحهی 77 مخمّسی با عنوان «در فضیلت ارض كربلا» و به مطلع:
ای خاك مقدّس، محراب عبادت،
زهرا سنه اوغلون، تاپشیردی امانت.
در وزن هزج مثمن اخرب مقصور سروده شده است.
و یا در صفحهی 110 مخمس دیگری با عنوان «مبارزات حضرت حسین (ع) با لشكر اشقیا» و به مطلع:
سواره تیغ برقافشان الینده فكری دعوادیر،
مرصّعدیر لجامی مركبین زینی مطلاّدیر.
كه در بحر هزج و وزن مثمّن سالم سروده شده است.
و یا در صفحهی 127 منظومهای با گونهی نوین شعری و طرزی كاملا جدید با عنوان «ورد مقابله» و با مطلع زیر:
بابام احمد مختار،
آتام حیدر كرار
آنام مطلع انوار
منم باعث ایجاد
منم مخزن اسرار
در وزن هزج مثمّن مكفوف محذوف و با تقطیع «مفاعیل فعولن، مفاعیل فعولن» سروده شده است.
و یا در صفحهی 175 مسدّسی با عنوان «جواب حضرت حسین (ع) به صدای علی اكبر (ع)» و با مطلع:
علی، جان بالا لبیك، لبْ عطشان بالا لبیك،
سسین خیمهیه گلدی، هایاندان بالا لبیك.
در همان وزن اخیر، و در صفحهی 202 دیگرباره در گونهای نوین با عنوان «آب آوردن حضرت ابوالفضل» و با مطلع:
ای صاحب بارگاه كاشی،
احبابه ائدن سخا ابوالفضل.
گرداب بلاده قالسا هر كیم،
سسلر سنی داده یا ابالفضل.
در بحر هزج مسدّس اخرب مقبوض محذوف و با تقطیع «مفعول مفاعلن فعولن» سروده است. و در صفحههای 225 و 232 با عناوین «شهادت حضرت ابوالفضل(ع)» و «توسّل به حضرت عباس(ع)» را با مطالع:
قرین ظهر عاشوراده عباس،
اولوب وصل حقّه آماده عباس.
ركوع ائتدی دوشوب بیردن سجوده،
سالیب قاندان یئره سجّاده عباس.
* * *
اولا هر مطلبین بزم عزادا،
دخیل اول درگه باب المرادا.
با تقطیع «مفاعیلن مفاعیلن فعولن» سروده است.
بدین گونه میبینیم كه تاج الشّعرا از میان بحور و اوزان گوناگون رایج در شعر رثایی تركی تنها در بخش یك كتاب خود، 9 بار از بحر هزج سود برده است. در كنار این بحر، بیشترین استفادهی وی در درجهی دوم اهمیت، بحر «مُجتث» است.
در صفحهی 19 از كتاب جای گفتگو در وزن «مجتث مثمن مخبون محذوف اصلم» و با تقطیع «مفاعلن فعلاتن، مفاعلن فعلن» منظومهی غرّایی در توصیف «شب نیمهی شعبان ولادت ولیعصر (عج)» سروده است كه مطلع آن چنین است:
اؤز عرشینه ایكی مولودی ایستهییب معبود،
بیریسی، قیرمیزی قونداق ایدی بیریسی كبود.
و یا در صفحهی 58 مثنوی شیوایی «در تولد حضرت سید الشهدا (ع)» در همین وزن سروده است كه چنین آغاز میشود:
او گون كی قویدو قدم بو محنسرایه، حسین،
سالیبدی عرش خدا تك جهانه سایه، حسین.
و در صفحهی 66 قصیدهی غرّایی با عنوان «در عظمت مقام امام حسین (ع)» با مطلع زیر:
نه تئز یئتیشدی تمامه شب جهاد، حسین جان،
او گئجه كاش آچیلمازدی بامداد، حسین جان.
و یا در صفحهی 101، مثنوی تأثرانگیزی با عنوان «خروج اهل بیت رسالت از مدینه» سروده است كه چنین شروع میشود:
او وقت اولوب شه بطحا مدینهدن چیخسین،
كه یعنی ظاهره گوهر خزینهدن چیخسین.
همین گونه در صفحهی 143 مثنوی دیگری با عنوان «نامهی فاطمهی صغری در روز عاشورا» و با مطلع:
شكسته شیشهی قلبیمی ائتدی بو قصه،
نه قصه، قصه دگیل، هر كلامی مین غصه.
سروده است. و در صفحهی 150 مخمس شیوایی با عنوان «وداع علی اكبر» و با مطلع زیر:
علی! او زلف ایله دام بلانی نئیلیرسن،
سنین هلالی قاشین وار، كمانی نئیلیرسن؟
ذبیح كوی وفاسان، دعانی نئیلیرسن،
گئدیرسن اؤلمهگه بو بینوانی نئیلیرسن؟
كه یعنی لیلی بختی قرانی نئیلیرسن؟
در صفحهی 166 غزلی با مطلع:
سالیبدیلار سنی آتدان هایاندا یا ولدی،
ضعیف گلیر سسین هانسی مكاندا یا ولدی!
و در صفحهی 170 با عنوان «زبان حال امام در بالین نعش علی اكبر (ع)» و با مطلع:
سنه نه گلدی علی اكبر ای ملك منظر!
جمالی صورت ختم پیمبره بنزهر.
و در صفحهی 179 با عنوان «زبان حال امّ لیلا به نعش علی اكبر (ع)» مثنوی جگرسوزی با سرآغاز زیر:
یوواردیم آب گل عطردار ایلن زولفون،
نئجه گؤروم اوتوروبدور غبار ایلن زولفون.
سروده است و در صفحهی 181 مثنوی دیگری بازپرداخته است كه با بیت زیر شروع میشود:
مدینهدن ائلهییب كوچ كاروان بلا،
قطارلر دوزولوب با صدای زنگ و درا.
و یا در صفحهی 197 قصیدهای كه پس از تشبیب، گذر به مثنوی میكند با مطلع زیر و با عنوان «راجع به حضرت ابوالفضل (ع) شب عاشورا» آمده است:
مه منیر بنیهاشم، افتخار عرب،
او سید علوی، شیر كردگار نسب.
و در صفحهی 212 دیگرباره مثنوی جانگدازی با عنوان «راجع به شهادت حضرت عباس (ع)» و با مطلع زیر:
بو غملی محنتی راوی بئله روایت ائدر،
كنار خرمالیقا غفلتا دوشوبدو گذر.
آفریده است.
بدین گونه میبینیم كه تاج الشعرا از بحر مجتث، سیزده بار تنها در بخشی از یك كتاب خود استفاده كرده است و ظرفیتهای این بحر و زحافات آن را در ید تصرف و اختیار خود گرفته است تا جانسوزترین و شیواترین گونههای شعری را به ادبیات رثایی تركی آذربایجان، ارزانی دارد. در كنار دو بحر هزج و مجتث، تنها بحر دیگری نیز كه مورد توجه وی در سرایش مرثیههای عاشورایی بوده، بحر رمل است كه از این بحر نیز در كتاب مورد بحث در نه موضع استفاده كرده است. كه به ذكر آنها نیز میپردازیم:
نخست، به صفحهی 62 نظر اندازیم كه در آن مربعی در بحر «رمل» و وزن «مثمن محذوف» با مطلع زیر سروده است:
یا شریح! آدیوی تاریخده رسوا ائیلهدین،
بئش گونون عشقینه آللاه ایله دعوا ائیلهدین.
و در صفحهی 74 با عنوان «در تعریف تربت سید الشهدا (ع)» در مربعی گوید:
سن كیمی جاندان كئچن قوربانه قوربانام حسین،
گول بوغازیندان آخان آل قانه قوربانام حسین.
و در صفحهی 147 با عنوان «زبان حال صغری به جناب علی اكبر (ع)» گوید:
علی قارداش! آدیوی ائتمیشم ازبر دئیهرم،
هر زمان ایستهییرم سؤز دئیهم اكبر دئیهرم.
و در صفحهی 154 با عنوان «زبان حال جناب لیلا به علی اكبر (ع)» با مطلع:
اؤز الینله علی گل قبره بو لیلانی آپار،
سونرا دوغرانماغا اول قامت رعنانی آپار.
مربعی سروده است و در صفحهی 188 «زبان حال عروس به سر جناب قاسم (ع)» و با مطلع:
تار زولفونده عماوغلی رشتهی دل باغلانیب،
ناقهی عشق اوسته گویا بند محمل باغلانیب.
مربعی دیگر سروده است. و در صفحهی 191 با عنوان «در تعریف حرم مبارك حضرت عباس (ع)» مخمسی دارد كه بند اول آن چنین است:
حضرت عباس قبرین كیم گؤره آمادهدیر،
اهلینه مشكل دگیل گؤرمك اونی، چوخ سادهدیر.
قبر عباس و حسین دایم دل بینادهدیر،
نقشهی صحن و حرم عیناً همین انشادهدیر.
دقت ایله وئر قولاق گر فكرین اول مأوادهدیر.
و در صفحهی 221 مربعی با عنوان نوحهی توسّل به حضرت عباس و با مطلع زیر دارد:
چاره ایسته دردیوه، صاحب سخا عباسدان،
گؤز یاشینلا یاز عریضه آل دوا عباسدان.
و در صفحهی 240 با عنوان «گریستن امام حسین (ع) به جناب عباس (ع)» مربعی با بیت برگردان زیر دارد:
باش آچین خیمهده یاس ساخلایاق عباسا باجی،
آناسی بوردا دگیل آغلایاق عباسا باجی.
و در صفحهی 260 با عنوان «نوحهی وداع امام حسین (ع)» و با بیت برگردان زیر سروده است:
گل حسینین گئدیر الدن اونو گؤر آغلا باجی،
ممكن اولسا باشیمین یارهسینی باغلا باجی.
كه همهی این اشعار در بحر «رمل مثمن محذوف» سروده شدهاند.
و مجموع آنها نه قطعه شعر رثایی است. اوزان و بحور سهگانهی هزج، مُجتث و رمَل در بقیهی كتابهای تاجالشعرا مورد توجه و اعتنای وی بوده است. در كتاب مورد بحث به بحرهای دیگر عروضی بسیار اندك برمیخوریم. چنان كه از بحر مُقتضَب فقط در دو مورد استفاده شده است. یكی در صفحهی 139 در شعری با عنوان «آمادگی زعفر جن» با مطلع:
یا بن مصطفی لبیك، یا بن مرتضی لبیك،
نور دیدهی زهرا، شاه كربلا، لبیك.
و در صفحهی 217 در شعری با عنوان «رجز شهادت حضرت ابالفضل (ع)» و با مطلع:
دوشدو قوللاریم لشكر اوخلارا نشانام من،
یوخ هراسیم اؤلمكدن شیر دل جوانام من.
و همچنین از بحر طویل، شاعر فقط در دو مورد بهره برده است. مورد اول در صفحهی 80 با عنوان «در وقایع ولادت حضرت سید الشهدا (ع)»، كه تنها شش بند است و چنین شروع میشود:
بویوروب ام الائمه ثمر نخل زكیه، او خانم زهرهی زهرا، آدی صدّیقهی كبرا . . .
و مورد دوم، در صفحهی 92 با عنوان «منظرهی طوفان عاشورا و شهادت امام (ع)» كه چنین آغاز میشود:
او زمانی كه حسین دوشدو آتیندان یئره خورشید كسوف ائیلهدی، دونیا قارالیب . . .
همین جا باید اشاره كنم كه دو بحر طویل زیر به گونهای بازپردازی شده است كه به نظر میرسد تاجالشعرا به اركان و مبانی شعر نوین كه در نسل پیش از او از سوی رفعت تبریزی پایهگذاری شده بود، توجه داشته است و میدانسته كه جنبش شعر نو در ادب فارسی نیز بر پایهی بحر طویلهای تركی آذری پا گرفته بود.
به هر انجام، تاج الشعرا در 260 صفحه از 600 صفحه كتاب اسرار عاشورا یك مورد از بحر «مضارع» و سه مورد نیز از بحر «رجز» استفاده كرده است. بهرهگیری از بحر «مضارع» را در صفحهی 38 شاهد هستیم كه قصیدهای با عنوان «اسرار شهادت حضرت حسین (ع)» و با مطلع زیر سروده است:
چون انبیانی دعوتِ بزم غم ائتدیلر،
سرّ غمه او طایفهنی محرم ائتدیلر.
و بحر «رجز» نیز نخست در صفحهی 209 با عنوان «حالات حضرت ابوالفضل (ع)» و با مطلع:
آلدی فراتی شهزاده عباس،
سو مشكین ائتدی آماده عباس.
و دوم در صفحهی 228 با عنوان «رجز شهادت علمدار حسین(ع)» با مطلع:
عباس علَمی یاتدی، شمع شهدا كئچدی،
ایام بنیهاشم، دونیادا قارا كئچدی.
و سوم در صفحهی 253 با عنوان «وداع آخرین امام حسین (ع) با اهل بیت طهارت» و با مطلع زیر آمده است:
اول ساعتی كه شمس سپهر هدا، حسین،
فخرالائمه خامس آل عبا حسین . . .
گزینش این اوزان از سوی تاج الشعرا و بهرهجویی فراوان از آنها در ادبیات حماسی- مرثیهای نیم قرن پیش، گونهای گام نهادن در نوآوری و دگرگونسازی نوحهسرایی به شمار میرود. شعر مرثیهای در گذشته و پیش از ظهور تاج الشعرا، اغلب در بحر «متقارب» و زحافات آن سروده میشده است كه وی حتی یك بار نیز در كتاب مورد بحث، از آن استفاده نكرده است. و برای تصویرسازی بدیع خود، آن را فاقد ظرفیت كافی میدانسته است.
و این، نشان میدهد كه مرحوم میرزا عباسقلی یحیوی ملقب به تاج الشعراء اردبیلی، تسلطی استادانه و ماهرانه به ظرایف و دقایق زبان شعر تركی از یك سو و قواعد و قوانین اوزان عروضی از سوی دیگر داشته است و با مهارت و توانایی ادبی كمنظیر خویشتن و با آمیزهای از باورهای پاك و خالصانه و صافیضمیرانهی شیعی به خلق زیباترین و مؤثرترین نمونههای شعر رثایی دست زده است. روحش شاد و قرین رحمت الهی باد!
به نام خدا