موللا پناه واقف، گؤزهللیک و حقیقت شاعری (اوچونجو بؤلوم)
قایناق: موللا پناه واقف، گؤزهللیک و حقیقت شاعری، حسین محمدزاده صدیق، چئویرن: داور اردبیلی، تهران، تکدرخت، ۱۳۸۹.
4- 1. آغا محمد خانین هجومو
یوخاریدا قید ائتدیک کی قفقاز اراضیلری و آذربایجان ایالتلری، نادرین اؤلۆمۆندن سونرا، مستقللیک کسب ائتمیش و آذربایجانین شمال و جنوبونداکی خانلیقلار بیرلیک و بیر- بیرینه باغلیلیق طرفینه دوغرو حرکت ائدیردیلر. آذربایجان اراضیسینی اشغال و خانلیقلاری ایرانین مرکزی دولتینه تابع ائتدیرمک و اونلاری اطاعتده ساخلاماقدان آغا محمد خانین اساس مقصدی، بو منطقهدن صنایع اۆچۆن خام مال تأمین ائتمک و اورانی ایرانین ایراندا استحصال ائدیلن امتعهنین ساتیش بازارینا چئویرمکدن عبارت ایدی.
آغا محمد خان، بو اراضینین (قفقاز و آذربایجان ایالتلرینین) تکلیفینی بیر دفعه تعیین ائتمه اۆچۆن، اوّلجه، گرجستان حاکمی هراکلیوسون سارایینا بیر نفر سفیر گوندردی و اونو مطیع اولماغا دعوی ائتدی. هراکلیوس تسکینلیکله بو چاغریشی رد ائتدی. آغا محمد خان تفلیسه هجوم ائتدی، هراکلیوس بو یۆرۆشدن خبردار اولان کیمی، اونو مشایعت ائدهن قوشون ایله (آغا محمد خانین دؤرده بیر قوشونو قدهر آدم) تفلیسدن اوزاقلاشدی و شهردن 15 مایل اوزاقلیقدا اؤز موقعلرینی محکملندیریب، آغا محمد خانین قوشونو ایله شدّتلی دؤیۆشلره باشچیلیق ائتدی . . .
راویلر روایت ائدیرلر کی گُرجیلر بو محاربهده نهایت درجه ایگیدلیک و قهرمانلیق گؤستردیلر. ولاکن چوخساییلی قوشون ایگیدلیگه غلبه چالدی و گرجیلر مغلوب اولدولار. هراکلیوس بیر دسته یاخین آداملاری و بعضی قوشون حصّهلری ایله اطرافداکی داغلارا پناه گتیردی، قوشونلاری تفلیس شهرینه داخل اولوب، قیرغین تؤرهدیب، شهری غارته باشلادیلار. آغا محمد خان قاجارین تاریخینی قلمه آلان مسلمان بیر مورخ، مسلمانلارین عدوان و عصیانیندان دوغان نتیجهلری شرح ائدهرک یازیرکی:« آغا محمد خانین ایگید عسگرلری، ساواش گۆنۆنۆ کافر گرجستانلیلارا قیامت گۆنۆنه و عرصاتِ محشره چئویردیلر . . .» بو بؤیۆک مصیبتلی حادثه نتیجهسینده اؤلنلرین ساییسینی تخمین ائتمک چوخ چتیندیر. مذهبی تعصبکشلیک، وحشیجهسینه عصبیلشمیش عسگرلرین قیزغینلیغینا سبب اولدور.
هر یئرده کلیسا وار ایدی یئر ایله یکسان اولدو و هر یئرده کشیش واریدی اؤلدۆرۆلدۆ . . . گؤزل اوغلانلار و گؤیچک قیزلار اؤلۆمدن قورتاریلاراق اسیر اولدولار.
آغا محمد خان تفلیس شهرینی آلیب و غارت ائتمکله 22 و بعضی منبعلره گؤره 25 مین نفر آدامی (دینج اهالینی) اسارته آلیب تهراندا بیعار امگه مجبور ائتدی. او تفلیس، شیروان و ایروان دا اؤز ال آلتیلاریندان حاکملر تعیین ائتدیکدن سونرا، گنجه شهرینه هجوم ائتدهرک کۆر- آراز چایلارینین قووشاغیندا موّقتی مسکونلاشدی.
بو مدت عرضینده قاراباغ لیلارلا یاناشی آذربایجانین باشقا ایالتلریندن قاراباغا پناه گتیرنلرده ابراهیم خلیل خانین باشچیلیغی و عمومی فرماندهلیگی و ملا پناه واقفین ذکاوت و اوزاق گؤرنلیکلیگی ایله، شوشا قلعهسینه توپلاشیب قاجار قوشونلاری قارشیسیندا مقاومت ائدیردیلر.
توپخانا اولمادیغی اۆچۆن، شوشا قلعهسینین آلینماسی ممکن اولمادی، بونا بینائن، آغا محمد خان فرمان وئردی کی قاراباغین اطرافینی غارت ائتسینلر و بۆتۆن آبادلیقلاری سوسوز و اوتسوز بیابانا چئویرسینلر.
آغا محمد خان گؤزلهنیلمز و شدّتلی مقاومته راست گلدیکده چارهسیزلیکدن تحقیره ال آتاراق، مقاومت گؤسترنلری «بیر آووج آج» و اونلارین باشچیسینی اسیر «اصلسیز نسبسیز چاروادار» آدلاندیراراق آشاغیداکی بیر بیت شعری یازدیریریب ابراهیم خانا گۆندهردی:
ز منجنیق فلک سنگ فتنه میبارد،
تو ابلهانه گرفتی میان شیشه (= شوشا) قرار.
و اونون جوابیندا، واقف شوشا قلعهسی مبارزلرینین شاعری بئله یازدی:
گر نگهدار من آن است که من میدانم،
شیشه را در بغل سنگ نگه میدارد.
آغا محمد خانین وجودو انتقام آلوولاری ایله آلیشیب، تهرانا قاییتدی کی باشینا تاج قویما مراسمی ترتیب ائتسین. و بیر ایل سونرا، چوخ ساییلی قوشونلا آذربایجانا طرف حرکت ائتدی. باشقا طرفدن، روسیه پادشاهی ایکینجی کاترینده، بؤیۆک پترین وصیتلرینی اجرا ائتمک اۆچۆن، مینلرله نفردن عبارت قوشون حصّهلرینین «گودویج» و «زوبوف»ون عمومی فرماندهلیگی ایله قافقازا ساری حرکته گتیردی و حمله ائتمهگینی امر ائتدی . . .
آغا محمد خانین هجوموندان قاباق قافقاز اراضیسی روس دولتینین اوردوسو واسطهسیله وحشیلیکلره معروض قالدی. کاترینین اؤلۆمۆندن سونرا، پاول روس پادشاهی، قوشونلارین ماسکووایا یعنی امپراطورلوغون مرکزینه حرکت ائتمگی امر ائتدی، «آغا محمد خان روس قوشونلارینین چاغریلماسیندان خبر توتان کیمی، آغیریۆکلری چتین داشینان سورساتی و باهالی شئیلری بوراخیب گۆدۆکچۆلره تاپیشیریب، آذربایجانا عمومی یۆرۆش فرمانی وئردی.»[1] آراز چایینا چاتدیقدا، سولار داشقین عمله گتیرمیش ایدی. «امر ائتدی سواریلر سودان کئچسین، کفایت قدهر گمی یوخ ایدی، بونونلا بئله چوخ سایدا آدم، اۆزمکله آرازین اوتایینا گئتمک ایستهدیلر، چوخلو آدم آرازدا بوغولوب اؤلدۆلر.»[2]
1212 هـ . (1176 ش. - 1797 م.) اینجی ایلین بهاریندا آغا محمد خان شوشا شهرینه هجوم ائتدی، اورانی آلدی و «محکم بیر حبسخانایا چئویردی . . . » مینلرله اهالینی و مدنیت خادملرینی قتله یئتیردی و ملا پناه واقف، او زمانین شاعر، متفکر و اوزاق گورن وزیرینی توتدوروب، الی باغلی قازاماتدا ساخلاتدیردی کی صاباح اونو اؤلۆمه محکوم ائتسین.
[1] سرجان ملکم، ج. 2، ص 109.
[2] سرجان ملکم، همان یئر.
به نام خدا